Przejdź do treści

EnergetykaTreść sponsorowana8 min czytania

Paliwa płynne koleją - kiedy cysterny kolejowe wygrywają z autocysternami?

Transport paliw płynnych koleją obniża koszty przewozu masowych ładunków na dalekich trasach. Cysterny kolejowe wygrywają z autocysternami głównie przy stałych strumieniach towaru na odległościach powyżej 400-500 km. Na krótszych odcinkach i w dowozie ostatniej mili do stacji paliw znacznie lepiej sprawdza się transport samochodowy.

Jak wygląda przewóz paliw płynnych w Polsce?

Krajowy łańcuch logistyczny produktów naftowych działa wieloetapowo, łącząc rurociągi, szlaki morskie, kolej oraz drogi. Surowiec dociera do zakładów przetwórczych głównie magistralami przesyłowymi i przez Naftoport. Historycznie 90% ropy pochodziło z kierunku wschodniego, a resztę uzupełniały dostawy morskie, między innymi z Norwegii i Wielkiej Brytanii. Za sieć rurociągów naftowych i produktowych odpowiada PERN, który zaopatruje rafinerie oraz magazyny, w tym ponad 20 punktów poboru dawnego Operatora Logistycznego Paliw Płynnych.

Gotowe paliwa, takie jak benzyny czy olej napędowy, nie trafiają z rurociągów prosto do baków pojazdów. Rurociągi produktowe zasilają przede wszystkim regionalne bazy magazynowe, skąd rusza dystrybucja lądowa. Przewóz paliw płynnych na średnich i długich trasach przejmują pociągi oraz transport drogowy. Autocysterny realizują zadania na ostatnim odcinku, dowożąc ładunki z terminali wprost do stacji paliw i lokalnych zakładów przemysłowych.

Dystrybucja i obrót paliwami ciekłymi w Polsce podlegają ścisłym regulacjom. Firmy zajmujące się magazynowaniem, przeładunkiem czy sprzedażą hurtową muszą uzyskać koncesje wydawane przez Urząd Regulacji Energetyki. Każde przedsiębiorstwo z tej branży kontrolują urzędy skarbowe oraz dozór techniczny, co służy zachowaniu ciągłości dostaw i dotrzymaniu norm bezpieczeństwa obrotu towarami wrażliwymi. Kolejowy transport paliwa w cysternach organizuje między innymi operator logistyczny Treeden.

Cysterna kolejowa i autocysterna - parametry

Wybór między szyną a drogą wynika z odmiennych możliwości tonażowych i parametrów obu pojazdów. Pojemność cysterny kolejowej wielokrotnie przewyższa ładowność zestawu drogowego, w którym naczepa mieści zwykle od kilkunastu do trzydziestu kilku metrów sześciennych paliwa. Czteroosiowy wagon ma zbiornik o pojemności 62 m³, masę własną około 28 ton i zabiera 62 tony ładunku, co daje maksymalną masę całkowitą brutto 90 ton. Pojedynczy pociąg przewozi więc jednorazowo tonaż, do którego przetransportowania szosą potrzeba kilkudziesięciu samochodów ciężarowych.

Różnice dotyczą też dopuszczalnych prędkości i dynamiki jazdy. Autocysterny obowiązuje limit kodeksu drogowego do 80 km/h poza terenem zabudowanym i na autostradach. Z kolei wagon kolejowy porusza się z prędkością do 100 km/h pod pełnym ładunkiem oraz do 120 km/h bez towaru. W ruchu szynowym wyższa prędkość na szlaku równoważy czas poświęcony na manewry i formowanie składów na bocznicach.

Zbiorniki wagonów powstają zgodnie z normami technicznymi, w tym wymogami TSI 321/2013 oraz przepisami RID o przewozie towarów niebezpiecznych. Zbiornik przechodzi próby ciśnieniowe przy wartości testowej 2,6 MPa, co chroni konstrukcję przed rozszczelnieniem pod wpływem naprężeń w trakcie hamowania. Płaszcz wagonu zabezpiecza 200 mm warstwy izolacji termicznej, ograniczającej nagrzewanie się surowca od słońca. Obsługę, czyszczenie i rewizję wnętrza umożliwia standardowy właz inspekcyjny o średnicy 500 mm na szczycie zbiornika.

Konstrukcja musi uwzględniać rozszerzalność cieplną cieczy pod wpływem temperatury otoczenia. Podczas nalewania paliwa do cysterny kolejowej zostawia się wyliczoną wolną przestrzeń gazową, zwaną poduszką kompensacyjną. Zapobiega ona skokom ciśnienia hydrostatycznego wewnątrz stalowego płaszcza, gdy objętość ładunku rośnie w upalne dni.

Kiedy kolej wygrywa kosztowo i wolumenowo?

Rachunek ekonomiczny w przewozach paliw zależy wprost od wielkości partii i pokonywanego dystansu. O ile pojedyncze dostawy kilkudziesięciu metrów sześciennych na krótkich trasach sprzyjają ciężarówkom, o tyle stałe strumienie towaru liczone w setkach lub tysiącach ton zmieniają układ wydatków. Kolej zapewnia wtedy znacznie niższy koszt jednostkowy w przeliczeniu na tonokilometr, przynosząc kilkanaście procent oszczędności względem transportu samochodowego.

Rachunek ekonomiczny przemawia na korzyść składów szynowych tylko w określonych warunkach. Dystans przewozu zazwyczaj przekracza 400-500 km, co pozwala pokryć koszty stałe obsługi terminalowej i zestawiania pociągu. Warunkiem rentowności są też regularne, masowe ładunki wypełniające cały skład oraz bezpośredni dostęp nadawcy i odbiorcy do torów, dzięki czemu unika się drogich dowozów pośrednich.

Inaczej wygląda także podział kosztów operacyjnych u przewoźników. W transporcie kołowym olej napędowy pochłania nierzadko ponad 30-40% wszystkich wydatków firmy, przez co stawki frachtu gwałtownie reagują na wahania cen ropy. Pociągi zasilane z trakcji elektrycznej mają inną strukturę kosztów, co ułatwia planowanie wydatków w długoterminowych umowach logistycznych.

Kiedy lepsza jest autocysterna?

Ciężarówka sprawdza się tam, gdzie liczy się elastyczność działania, krótki czas reakcji i bezpośredni dojazd do odbiorcy końcowego. Na krótkich trasach i przy zmiennym zapotrzebowaniu transport drogowy okazuje się prostszy organizacyjnie i tańszy, bo odpada konieczność ponoszenia wysokich kosztów początkowych. Samochód ciężarowy wjeżdża prosto na teren stacji paliw, małej bazy flotowej czy placu budowy, zapewniając dowóz ostatniej mili, którego pociąg z braku torów nie wykona.

Kolej wymaga rozbudowanego zaplecza torowego i przeładunkowego, co przy małych partiach paliwa drastycznie obniża jej rentowność. Korzystanie z torów wiąże się z opłatami za wjazd na bocznice, przetaczaniem wagonów, kosztami terminali i wynajęciem ciężarówek na odcinku od stacji do klienta. Dodatkowy przeładunek podnosi całkowity koszt frachtu i wydłuża całą operację. Gdy zamówienie obejmuje tylko pojedyncze komory lub kilkadziesiąt metrów sześciennych surowca, wysłanie autocysterny prosto z regionalnego terminala magazynowego skraca łańcuch dostaw o te zbędne etapy.

Transport kołowy radzi sobie lepiej również przy ograniczeniach technicznych na szlakach kolejowych. Widać to na granicy z Ukrainą, gdzie inny rozstaw szyn (europejski 1435 mm wobec wschodniego 1520 mm) wymusza wymianę wózków w wagonach albo przepompowywanie zawartości na terminalach. Samochody omijają te wąskie gardła i jadą bez przestojów na granicznych bocznicach.

Rozwiązaniem łączącym atuty obu gałęzi bywa przewóz intermodalny. Paliwo pokonuje najdłuższy odcinek trasy koleją w zunifikowanych tank kontenerach ustawionych na platformach, po czym kontenery te trafiają na naczepy siodłowe i jadą szosą wprost do docelowych zbiorników.

Emisje i środowisko: kolej kontra droga

Wybór środka transportu rzutuje bezpośrednio na ślad węglowy łańcucha dostaw. Pod względem emisji gazów cieplarnianych szyna wyprzedza szosę, zapewniając redukcję emisji CO2 o 70-76% na tonokilometr w porównaniu z flotą samochodową. Wynika to z ładowności pociągów oraz z faktu, że toczące się po szynach stalowe koła stawiają znacznie mniejszy opór niż gumowe opony na asfalcie.

Zestawienie danych makroekonomicznych dla całego transportu w Europie jeszcze wyraźniej uwypukla tę dysproporcję. Ciężarówki i samochody generują około 72% dwutlenku węgla pochodzącego z europejskiego transportu, podczas gdy udział kolei wynosi zaledwie 0,4%. Przeniesienie ładunków z dróg na tory okazuje się więc najszybszym sposobem na zmniejszenie presji na środowisko bez ograniczania wolumenu przewożonych towarów.

Na bilans emisyjny kolei wpływa to, skąd pochodzi prąd w sieci trakcyjnej. Lokomotywy elektryczne nie emitują spalin w miejscu pracy, ale ostateczny rachunek CO2 zależy od krajowego miksu energetycznego. Tam, gdzie prąd pochodzi ze źródeł odnawialnych lub elektrowni jądrowych, przejazd staje się niemal bezemisyjny. Z kolei w systemach opartych na węglu redukcja zanieczyszczeń i tak pozostaje wyraźna za sprawą wyższej sprawności silników elektrycznych.

Korzyści środowiskowe wynikają także ze zmniejszenia ruchu na szosach. Jeden pociąg przewożący paliwo zdejmuje z trasy od 100 do 150 autocystern, co rozładowuje korki na autostradach, ogranicza hałas i obniża stężenie spalin w korytarzach tranzytowych.

Kto może przewozić paliwa i na jakich zasadach?

Przewozy drogowe i kolejowe podlegają rygorom międzynarodowej umowy ADR z 30 września 1957 roku oraz przepisom krajowym: ustawie o transporcie drogowym z 28 października 2002 roku i ustawie o transporcie kolejowym z 31 marca 2004 roku. Ponieważ paliwa płynne łatwo ulegają zapłonowi, przepisy nakładają konkretne obowiązki na każdego uczestnika dostawy: nadawcę, przewoźnika, odbiorcę oraz firmę napełniającą zbiorniki.

Kategoria C lub C+E nie wystarczy do prowadzenia cysterny. Kierowca transportujący paliwa płynne musi mieć co najmniej 21 lat, aktualne badania lekarskie oraz psychologiczne potwierdzające brak przeciwwskazań do pracy i zaświadczenie o niekaralności za przestępstwa umyślne. Wymagane jest ukończenie kursu podstawowego ADR wraz ze szkoleniem specjalistycznym z przewozu w cysternach, potwierdzone zdanym egzaminem państwowym. Uprawnienia ADR dla kierowcy wydaje się na 5 lat; po tym czasie trzeba je odnowić.

Firma przewożąca paliwa ADR musi legitymować się licencją transportową (drogową lub kolejową) oraz koncesjami na obrót lub dystrybucję paliw. W kabinie pojazdu muszą znajdować się dokumenty przewozowe, pisemne instrukcje bezpieczeństwa, dokumenty tożsamości ze zdjęciem, świadectwo dopuszczenia pojazdu do przewozu towarów niebezpiecznych oraz uprawnienia ADR kierowcy. Do zadań kierującego należy też kontrola gaśnic, sprawdzenie szczelności i braku pęknięć płaszcza oraz oznakowanie pojazdu pomarańczowymi tablicami z numerami rozpoznawczymi zagrożenia i numerem UN surowca.

Bezpieczeństwo przewozu i na co uważać

Wypadek z udziałem cysterny z paliwem grozi pożarem, wybuchem oparów i skażeniem gleby oraz wód gruntowych po rozszczelnieniu zbiornika. Te zagrożenia wymuszają stosowanie procedur prewencyjnych, zwłaszcza że statystyki bezpieczeństwa wyraźnie różnią się w zależności od gałęzi transportu. W 2020 roku na polskich drogach doszło do niemal 60 razy większej liczby wypadków niż na kolei. Pociągi poruszają się po wydzielonych trasach pod nadzorem systemów sterowania, co ogranicza ryzyko zderzeń bocznych czy najechania. W obu gałęziach transportu standardem staje się monitoring telemetryczny ładunku oraz stały nadzór nad trasą przejazdu, pomagające wyłapać incydenty w drodze.

Napełnianie zbiornika to najbardziej ryzykowny etap transportu. Odpowiedzialność prawną za stan techniczny cysterny, przestrzeganie limitów napełnienia i kontrolę zaworów odcinających przed wyjazdem ponosi nalewający. Zbyt duża ilość paliwa grozi rozerwaniem płaszcza wskutek rozszerzalności cieplnej cieczy. Z kolei zbyt mała objętość powoduje gwałtowne falowanie surowca w komorze, przez co samochód traci stabilność przy gwałtownych manewrach.

Po rozładunku nadawcy często zapominają o tablicach ostrzegawczych. Pomarańczowe tablice i nalepki ADR muszą pozostać odsłonięte dopóty, dopóki komory nie zostaną całkowicie opróżnione, wyczyszczone i odgazowane. Dopóki w zbiorniku zalegają palne opary, w świetle przepisów pojazd stwarza identyczne zagrożenie pożarowe jak pod pełnym ładunkiem.

Wysoki poziom bezpieczeństwa wymaga stałych audytów i działań zapobiegawczych. Obejmują one regularne przeglądy techniczne oraz konserwację taboru pod kątem mikropęknięć armatury zlewowej. Personel musi cyklicznie ćwiczyć procedury awaryjne i obsługę sprzętu ratunkowego, a firma powinna stale współpracować z doradcą ADR, który na bieżąco interpretuje zmieniające się przepisy.

Jak podjąć decyzję i kiedy łączyć oba środki?

Wybór środka transportu opiera się na czterech czynnikach, którymi są odległość, wielkość partii, powtarzalność oraz bocznica. Przy zaopatrzeniu stacji benzynowej lub zakładowego magazynu transport drogowy zapewnia swobodę doboru tras i szybkość dostawy. Jeśli jednak trzeba zasilić dużą bazę paliwową partią idącą w tysiące ton, najniższy koszt jednostkowy daje przewóz szynowy.

Rachunek zależy także od relacji cen energii elektrycznej do oleju napędowego. Wahania na rynku ropy od razu odbijają się na stawkach przewoźników samochodowych. Z kolei taryfy kolejowe zmieniają się wolniej, co ułatwia planowanie długoterminowych budżetów.

Znaczenie kolei w krajowych przewozach towarowych potwierdzają statystyki. W 2022 roku pociągi w Polsce przewiozły 248,6 mln ton ładunków (rok wcześniej było to 243,6 mln ton). Sam wyspecjalizowany przewoźnik Orlen KolTrans przetransportował w tym okresie 7,159 mln ton produktów. Te liczby pokazują, że w masowych dostawach produktów naftowych kolej pozostaje podstawą dystrybucji, która wspólnie z transportem drogowym zabezpiecza dostawy energii.

Redakcja Polska Grupa Energetyczna · wszystkie artykuły